ورزشکاری که سال‌ها برای آینده‌اش تمرین کرده، مربی‌ای که برای ارتقای دانش حرفه‌ای خود راهی شهری دیگر می‌شود، داوری که برای قضاوت مسابقه‌ای سفر می‌کند و خانواده‌ای که چشم‌انتظار بازگشت عزیزش است، هیچ‌کدام نباید امنیت سفر را موضوعی فرعی در برنامه‌ریزی ورزش کشور بدانند.
بااین‌حال، آرشیو خبری ورزش ایران روایتگر حوادثی است که در آن‌ها بازیکنان، مربیان، داوران و اعضای کاروان‌های ورزشی جان باخته یا آسیب دیده‌اند. اتفاقاتی که هر بار موجی از اندوه، پیام‌های تسلیت، ملاقات مسئولان، مصاحبه‌های رسانه‌ای و وعده‌های پیگیری را به همراه داشته‌اند.
پس از این همه حادثه، چه چیزی در شیوه مدیریت، برنامه‌ریزی و ایمنی سفرهای ورزشی تغییر کرده است؟
حادثه اخیر اتوبوس تیم بسکتبال زنان آکادمی سحر، بار دیگر این پرسش را پیش روی جامعه ورزش قرار داده است. در گزارش‌های منتشرشده تا زمان نگارش این مقاله، جان‌باخته‌ای برای این سانحه اعلام نشده، اما آسیب‌دیدگی اعضای تیم و کادر همراه، زنگ خطری جدی برای بازنگری در ایمنی سفرهای ورزشی است.
مسئله تنها یک تصادف نیست؛ مسئله مسئولیت تصمیم‌گیرندگان، استانداردهای جابه‌جایی، الزام‌های اداری و آموزشی، نظارت بر اجرای مقررات و جایگاه جان انسان‌ها در مدیریت ورزش است.
آکادمی سحر؛ حادثه‌ای بدون جان‌باخته، اما با پرسش‌های جدی
بامداد یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، اتوبوس حامل اعضای تیم بسکتبال زنان آکادمی سحر، پس از مسابقه برابر پالایش نفت آبادان، در مسیر بازگشت به تهران و در محور اهواز–اندیمشک واژگون شد.
بر اساس گزارش خبرگزاری صداوسیما و اظهارات سحر آغنده، سرمربی تیم، اعضای کاروان برای بازگشت بلیت قطار تهیه کرده بودند، اما به دلیل اختلال در مسیر ریلی و لغو حرکت قطار، باشگاه اتوبوس جایگزین تهیه کرد.
در ۱۸ آبان ۱۴۰۵، فؤاد نگراوی، معاون پیگیری حقوق عامه و پیشگیری از وقوع جرم دادستانی مرکز استان خوزستان، با استناد به نظریه کمیسیون فنی تصادفات پلیس‌راه اعلام کرد که علت اصلی سانحه، بی‌احتیاطی راننده و رعایت‌نکردن سرعت مطمئنه در جاده لغزنده بوده است. شرایط نامساعد جوی و روشنایی ناکافی مسیر نیز در گزارش منتشرشده در مهر مورد اشاره قرار گرفتند.
این گزارش، علت مستقیم تصادف را توضیح می‌دهد؛ اما پرسش‌های مربوط به تصمیم‌های پیش از حرکت همچنان اهمیت دارند. وقتی برنامه سفر به دلیل شرایط پیش‌بینی‌نشده تغییر می‌کند، چه کسی مسئول ارزیابی ایمنی برنامه جایگزین است؟ آیا امکان اقامت و حرکت در زمانی مناسب‌تر بررسی شده بود؟ آیا شرایط آب‌وهوایی، وضعیت راننده و خطرهای احتمالی مسیر در تصمیم نهایی لحاظ شده بودند؟
طرح این پرسش‌ها به معنای مقصرشناختن باشگاه، فدراسیون یا برگزارکنندگان لیگ نیست. مسئولیت حقوقی و اجرایی هر نهاد باید براساس اسناد و نتایج بررسی‌های تخصصی مشخص شود.
پس از حادثه، مسئولان وزارت ورزش، فدراسیون بسکتبال و مجموعه‌های استانی برای پیگیری وضعیت مصدومان اقدام کردند. جواد داوری، رئیس فدراسیون بسکتبال، در ۱۸ آبان اعلام کرد که از ۱۶ آسیب‌دیده، ۱۲ نفر ترخیص شده‌اند و درمان سایر مصدومان ادامه دارد. از تلاش کادر درمان و امدادگران باید قدردانی کرد؛ اما رسیدگی پس از حادثه، جایگزین پاسخ‌گویی درباره تصمیم‌های پیش از آن نیست.
سه نوجوان قزوینی؛ سه رؤیایی که ناتمام ماند
در بهمن ۱۴۰۲، چهار بسکتبالیست نوجوان قزوینی پس از حضور در مسابقات لیگ نوجوانان کشور در قم، در مسیر بازگشت به شهر خود دچار سانحه رانندگی شدند.
محمدامین کاظمی در ۲۵ بهمن و امیرمحمد اردکانی در ۲۶ بهمن بر اثر پیامدهای این حادثه جان باختند. رهام یزدی، سومین بازیکن مصدوم، نیز پس از نزدیک به سه ماه بستری، در اردیبهشت ۱۴۰۳ درگذشت. چهارمین بازیکن آسیب‌دیده پس از طی مراحل درمان از بیمارستان مرخص شد.
سه نوجوان، سه خانواده داغدار و سه آینده ورزشی که هرگز فرصت شکوفایی کامل پیدا نکردند. این حادثه تنها یک خبر تلخ در تقویم بسکتبال ایران نبود؛ از دست‌رفتن سه ورزشکار نوجوان در مسیر بازگشت از مسابقات، باید زمینه‌ساز بازنگری جدی در نحوه جابه‌جایی تیم‌های پایه و بررسی مسئولیت برگزارکنندگان می‌شد.
در بررسی منابع خبری در دسترس برای تهیه این مقاله، گزارش عمومی و جامعی که مشخص کند پس از حادثه قزوین چه اصلاحات مشخصی در مقررات ایمنی سفر تیم‌های بسکتبال انجام شده، نیافتیم. این به معنای انجام‌نشدن اقدامات داخلی نیست، اما ضرورت انتشار عمومی نتایج و تصمیم‌های اصلاحی را نشان می‌دهد.
آیا امروز برای سفر تیم‌های نوجوانان، دستورالعمل مشخصی درباره نوع وسیله نقلیه، شرایط جوی، حضور مسئول همراه و نحوه تصمیم‌گیری اضطراری وجود دارد؟ آیا اجرای چنین مقرراتی نظارت می‌شود؟ یاد این سه نوجوان نباید تنها در مراسم سوگواری باقی بماند؛ باید به انگیزه‌ای برای حفاظت مؤثرتر از نسل آینده بسکتبال تبدیل شود.
ترنم شاهین‌زاده؛ وقتی مسیر آموزش به سفری پرخطر گره می‌خورد
در ۲۹ خرداد ۱۴۰۲، خبر درگذشت ترنم شاهین‌زاده، بازیکن جوان بسکتبال زنان ایران و عضو تیم پالایش نفت آبادان، بر اثر سانحه رانندگی در مسیر اصفهان به شاهین‌شهر منتشر شد. آنچه حادثه ترنم را در بحث مدیریت ورزش اهمیت می‌بخشد، هدف سفر اوست.
براساس اظهارات منتشرشده از حامد دورقی، ملی‌پوش سابق بسکتبال ایران، ترنم برای شرکت در دوره مربیگری درجه سه به اصفهان سفر کرده بود. دورقی همچنین از درخواست‌های پیشین برای برگزاری دوره‌های مربیگری در استان خوزستان و موافقت‌نشدن با آن‌ها انتقاد کرده بود.
در همین زمینه، موضوع دوره‌های آموزشی موسوم به «کارت‌های رنگی» و الزامات فدراسیون برای فعالیت مربیان، پرسش‌های بیشتری ایجاد می‌کند. براساس اطلاعیه‌های آموزشی سال ۱۴۰۲، گذراندن دوره کارت زرد برای مربیان برخی رده‌های سنی الزامی اعلام شده بود. همچنین در اطلاعیه خرداد ۱۴۰۵ هیئت بسکتبال اصفهان، حضور مربیان رده‌های پایه در دوره کارت زرد، شرط دریافت مجوز آکادمی و شرکت در مسابقات معرفی شده است.
البته دوره مربیگری درجه سه که ترنم برای حضور در آن سفر کرده بود، با دوره کارت زرد یکسان نیست و برای اثبات اینکه حضور او در همان دوره و همان شهر مستقیماً به دستور فدراسیون الزامی بوده، بررسی بخشنامه‌های وقت ضروری است.
وقتی شرکت در دوره‌های آموزشی شرط دریافت مدرک یا مجوز فعالیت می‌شود، آیا دسترسی عادلانه و ایمن مربیان استان‌های مختلف نیز به همان اندازه در برنامه‌ریزی فدراسیون اهمیت دارد؟
چرا مربی یا ورزشکاری از خوزستان باید برای شرکت در یک دوره آموزشی به استان دیگری سفر کند؟ آیا امکان برگزاری همان دوره در استان محل سکونت بررسی شده بود؟ آیا تعداد متقاضیان، هزینه‌های رفت‌وآمد و خطرهای جاده‌ای در تصمیم‌گیری آموزشی نقش داشته‌اند؟ آیا نمی‌توان بخشی از آموزش‌های نظری را غیرحضوری برگزار کرد و دوره‌های عملی را با پراکندگی جغرافیایی مناسب‌تری طراحی کرد؟
هدف از طرح این پرسش‌ها مخالفت با آموزش نیست. ارتقای دانش مربیان از ضرورت‌های توسعه بسکتبال است؛ اما الزام‌آورکردن یک دوره آموزشی، مسئولیت مدیریتی درباره نحوه دسترسی به آن را نیز افزایش می‌دهد. نمی‌توان بدون بررسی کارشناسی مسئولیت حقوقی تصادف ترنم را متوجه فدراسیون دانست؛ درعین‌حال می‌توان از متولیان آموزش درباره کاهش سفرهای غیرضروری و دسترسی ایمن‌تر مربیان پاسخ خواست.
مهدی ابوالحسنی؛ داوری که به مقصد قضاوت نرسید
در آذر ۱۳۹۹، مهدی ابوالحسنی، داور بسکتبال ایران، برای قضاوت مسابقه‌ای از رقابت‌های لیگ دسته اول عازم سیرجان بود که در مسیر سفر بر اثر سانحه رانندگی جان باخت.
روزنامه ایران‌ورزشی در شماره ۲۹ آذر ۱۳۹۹، ضمن پرداختن به این حادثه، مشکلات معیشتی داوران، هزینه‌های سفر و حمایت‌های بیمه‌ای را نیز مطرح کرد. ایمنی مأموریت‌های بین‌شهری باید بخشی از مسئولیت نظام برگزاری مسابقات باشد: آیا هزینه حمل‌ونقل ایمن تأمین می‌شود؟ وضعیت بیمه حوادث مأموریت چیست؟ آیا فاصله شهرها، خستگی سفر و فرصت استراحت در برنامه‌ریزی قضاوت‌ها لحاظ می‌شود؟
در شهریور ۱۳۹۵، علی سبکتکین، کمک‌داور فوتبال، پس از قضاوت مسابقه‌ای در شوشتر و در مسیر بازگشت جان باخت. در مهر ۱۳۹۸ نیز آرش کلاوند، از داوران فوتبال خوزستان، در مسیر مسجدسلیمان به اهواز بر اثر سانحه رانندگی درگذشت؛ هرچند ارتباط سفر خاص او با مأموریت رسمی قضاوت، در منابع بررسی‌شده به‌طور قطعی روشن نیست.
در اسفند ۱۳۹۹ نیز اتوبوس حامل اعضای تیم فوتبال شهرداری نوشهر در جاده کرج–چالوس بر اثر برخورد بهمن دچار حادثه شد. علی ناصریان، بازیکن این تیم، جان باخت و ۱۹ نفر دیگر مصدوم شدند.
علت‌ها و شرایط این حوادث یکسان نبود و نمی‌توان برای همه مقصر مشترکی معرفی کرد؛ بااین‌حال، این نمونه‌ها نشان می‌دهند که ایمنی سفرهای ورزشی مسئله‌ای فراتر از یک رشته یا باشگاه است.
آیدین؛ نامی که از حافظه بسکتبال پاک نمی‌شود
در مرور حوادث جاده‌ای خانواده بسکتبال ایران، نمی‌توان از آیدین نیکخواه‌بهرامی یاد نکرد. آیدین، ملی‌پوش برجسته و از چهره‌های مؤثر نسل قهرمان آسیا، در هفتم دی ۱۳۸۶ بر اثر سانحه رانندگی در سفر به شمال کشور جان باخت.
براساس گزارش‌های منتشرشده، این سفر برای دیدار خانواده در شهر شمالی و با خودروی شخصی انجام شده بود؛ بنابراین حادثه آیدین را نباید در شمار حوادث مأموریت رسمی تیم‌ها قرار داد. بااین‌حال، نام او بخشی از حافظه جمعی بسکتبال ایران است.
همدردی‌های پررنگ؛ پاسخ‌گویی‌هایی که باید ادامه پیدا کنند
پس از حوادث بزرگ ورزشی، معمولاً موجی از پیام‌های همدردی، مصاحبه‌ها، حضور مسئولان در بیمارستان و انتشار تصاویر ملاقات با مصدومان شکل می‌گیرد. این اقدامات لزوماً نمایشی یا بی‌ارزش نیستند و ممکن است از دلسوزی واقعی سرچشمه بگیرند؛ اما مسئولیت‌پذیری را نمی‌توان تنها با تعداد پیام‌ها، مصاحبه‌ها یا تصاویر منتشرشده سنجید.
مهم‌تر آن است که پس از فروکش‌کردن توجه رسانه‌ها چه اتفاقی می‌افتد. آیا گزارش نهایی منتشر می‌شود؟ آیا ضعف‌های احتمالی شناسایی می‌شوند؟ آیا خانواده‌ها در جریان نتایج بررسی‌ها قرار می‌گیرند؟ آیا فدراسیون‌ها و باشگاه‌ها درباره اجرای توصیه‌های کارشناسی گزارش می‌دهند؟
نمی‌توان صرف حضور مدیر در بیمارستان را نشانه انجام تمام مسئولیت‌های مدیریتی دانست، همان‌طور که نمی‌توان بدون شواهد درباره نیت او قضاوت کرد. همدردی واقعی باید در حمایت از آسیب‌دیدگان، شفافیت و اصلاح رویه‌ها نیز دیده شود.
عذرخواهی، استعفا و مسئولیت مدیریتی
در مدیریت حرفه‌ای باید میان مسئولیت حقوقی، اجرایی و اخلاقی تفاوت گذاشت. مسئولیت حقوقی به علت حادثه و تقصیر احتمالی مربوط است؛ مسئولیت اجرایی به تصمیم‌ها و وظایف سازمانی و مسئولیت اخلاقی به شفافیت و پاسخ‌گویی در برابر آسیب‌دیدگان و جامعه.
ممکن است راننده‌ای براساس نظر کارشناسی عامل اصلی تصادف شناخته شود، اما این موضوع به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که تمام وظایف مدیریتی مرتبط با سفر درست انجام شده‌اند. از سوی دیگر، وقوع حادثه نیز لزوماً به معنای قصور مدیر باشگاه یا فدراسیون نیست.
عذرخواهی سازمانی می‌تواند نشانه احترام به آسیب‌دیدگان و پذیرش ضرورت اصلاح باشد، بدون آنکه الزاماً به معنای پذیرش تقصیر کیفری باشد. استعفا نیز نباید صرفاً واکنشی احساسی باشد؛ اگر بررسی مستند قصور مؤثر مدیریتی را نشان دهد، پاسخ‌گویی متناسب با آن، از اقدام اصلاحی و انضباطی تا کناره‌گیری، باید قابل بررسی باشد.
مسئولیت مدیریتی تنها از لحظه وقوع حادثه آغاز نمی‌شود؛ از زمانی آغاز می‌شود که امکان کاهش خطر و پیشگیری از آن وجود دارد.
وقتی مقررات و تقویم مسابقات بر ایمنی مقدم می‌شوند
برگزاری منظم لیگ‌ها و ارتقای دانش مربیان دو ضرورت مهم‌اند، اما هیچ‌کدام نباید بدون توجه کافی به ایمنی سفرها برنامه‌ریزی شوند. تقویم مسابقات باید شرایط آب‌وهوایی، فاصله شهرها، ساعت پایان بازی، وضعیت راه‌ها و امکان توقف یا تأخیر اضطراری را در نظر بگیرد.
در رده‌های پایه، مسئولیت حفاظت از بازیکنان نوجوان اهمیت بیشتری دارد. در حوزه آموزش نیز باید میان الزام به گذراندن یک دوره و الزام به سفر بین‌شهری تفاوت گذاشت. فدراسیون می‌تواند استاندارد علمی مشخصی تعیین کند، اما باید برای توزیع مناسب دوره‌ها و کاهش هزینه‌ها و سفرهای غیرضروری نیز برنامه داشته باشد.
داورانی که برای مأموریت رسمی اعزام می‌شوند نیز باید از سازوکاری روشن برای حمل‌ونقل ایمن، بیمه و حمایت‌های لازم برخوردار باشند. هدف حذف کامل خطر نیست؛ هدف آن است که خطرهای قابل شناسایی و پیشگیری در تصمیم‌های مدیریتی نادیده گرفته نشوند.
هفت مطالبه خانه بسکتبال ایران؛ از پیام تسلیت تا اصلاح ساختاری
جامعه ورزش بیش از وعده‌های کلی به مقررات روشن، گزارش‌های قابل ارزیابی و اقدامات پیشگیرانه نیاز دارد. خانه بسکتبال ایران هفت مطالبه مشخص را برای بررسی و پیگیری مطرح می‌کند:
- انتشار گزارش رسمی و مستقل حادثه آکادمی سحر اعلام نتیجه بررسی‌ها، تصمیم‌های مربوط به تغییر وسیله سفر، شرایط جوی و اقدامات اصلاحی، با رعایت حقوق آسیب‌دیدگان و الزامات قانونی.
- تدوین دستورالعمل جامع سفرهای بین‌شهری استاندارد جابه‌جایی تیم‌ها، حرکت شبانه، ارزیابی آب‌وهوا، وضعیت وسیله نقلیه و راننده، استراحت و توقف اضطراری.
- حفاظت ویژه از ورزشکاران نوجوان تعیین مسئولیت باشگاه‌ها، هیئت‌ها و برگزارکنندگان درباره حمل‌ونقل، همراه مسئول، بیمه و ارزیابی ایمنی سفرهای پایه.
- بازنگری در ساختار دوره‌های الزامی مربیگری شفافیت مقررات صدور و تمدید مجوزها، توزیع عادلانه دوره‌ها در استان‌ها و استفاده از آموزش ترکیبی برای کاهش سفرهای غیرضروری.
- حمایت از داوران در مأموریت‌های ورزشی اصلاح پوشش بیمه، هزینه‌های جابه‌جایی، شیوه اعزام و برنامه‌ریزی مأموریت‌های بین‌شهری.
- ثبت حوادث و حمایت بلندمدت از آسیب‌دیدگان ایجاد بانک اطلاعات سوانح و پیگیری درمان، توان‌بخشی و تعهدات بیمه‌ای با رعایت حریم خصوصی.
- انتشار عمومی نتایج و عملکرد مدیران اعلام اقدامات اجراشده، توصیه‌های باقی‌مانده و نهاد مسئول پیگیری هر اصلاح.
این مطالبات تنها متوجه فدراسیون بسکتبال نیستند. وزارت ورزش، سازمان‌های لیگ، باشگاه‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل و دستگاه‌های مسئول ایمنی جاده‌ای، هرکدام باید در محدوده وظایف خود پاسخ‌گو باشند.
سخن پایانی؛ جان انسان‌ها مهم‌تر از نتیجه مسابقه است
ورزش ایران در سال‌های گذشته انسان‌های ارزشمندی را در حوادث جاده‌ای از دست داده است؛ از بازیکنان جوان و باتجربه تا داورانی که برای انجام مسئولیت حرفه‌ای سفر می‌کردند. حادثه آکادمی سحر نیز، با وجود نبود گزارش جان‌باخته تا زمان نگارش مقاله، خطری جدی را دوباره یادآوری کرد.
برای تمام مصدومان این حادثه آرزوی بهبودی کامل داریم و از پزشکان، امدادگران و افرادی که برای نجات و درمان آنان تلاش کردند، قدردانی می‌کنیم. بااین‌حال، وظیفه رسانه مستقل به انعکاس خبر و پیام همدردی محدود نیست. باید پرسید از حادثه قزوین چه آموختیم، پس از درگذشت مهدی ابوالحسنی چه اصلاحی در مأموریت داوران صورت گرفت، برای دسترسی ایمن مربیان به دوره‌های آموزشی چه کرده‌ایم و از حادثه آکادمی سحر چه تغییر مشخصی باقی می‌ماند؟
خانه بسکتبال ایران به دنبال مقصرسازی بدون مدرک نیست. مطالبه ما شفافیت، پاسخ‌گویی، بررسی مستقل و کاهش خطرهای قابل پیشگیری است. مدیریت ورزش به برگزاری مسابقه، صدور مجوز و کسب قهرمانی محدود نمی‌شود؛ حفظ سلامت ورزشکار، مربی و داور نیز بخشی جدایی‌ناپذیر از آن است.
چند حادثه دیگر باید رخ دهد تا ایمنی سفرهای ورزشی، نه یک وعده پس از حادثه، بلکه تعهدی دائمی پیش از هر مسابقه باشد؟
خانه بسکتبال ایران
منابع و مستندات
حادثه آکادمی سحر
- خبرگزاری صداوسیما؛ حادثه اتوبوس و جزئیات برنامه سفر، ۱۷ آبان ۱۴۰۵
- خبرگزاری مهر؛ گزارش علت واژگونی و اظهارات مقام قضایی، ۱۸ آبان ۱۴۰۵
- خبرگزاری صداوسیما؛ وضعیت مصدومان و اظهارات جواد داوری
- بازنشر گفت‌وگو درباره تغییر برنامه سفر و شرایط مسابقه
بسکتبالیست‌های قزوینی
- درگذشت محمدامین کاظمی، بهمن ۱۴۰۲
- درگذشت امیرمحمد اردکانی، بهمن ۱۴۰۲
- خبرگزاری مهر؛ درگذشت رهام یزدی، اردیبهشت ۱۴۰۳
ترنم شاهین‌زاده و دوره‌های آموزشی
- ایران‌وایر؛ درگذشت ترنم شاهین‌زاده، خرداد ۱۴۰۲
- بازنشر اظهارات حامد دورقی درباره سفر آموزشی ترنم
- اطلاعیه هیئت بسکتبال اصفهان؛ الزامات دوره کارت زرد، ۱۴۰۵
داوران، فوتبال و آیدین
- روزنامه ایران‌ورزشی؛ مهدی ابوالحسنی، آذر ۱۳۹۹
- تسنیم؛ جان‌باختن علی سبکتکین، شهریور ۱۳۹۵
- دیدگاه نیوز؛ درگذشت آرش کلاوند، مهر ۱۳۹۸
توضیح تحریریه: این یادداشت بر پایه نمونه‌های مطرح‌شده در منابع خبری تهیه شده و سرشماری جامع حوادث جاده‌ای ورزش ایران نیست. علت و مسئولیت حقوقی هر حادثه باید براساس اسناد رسمی و بررسی مراجع صالح تعیین شود. برخی منابع قدیمی ممکن است در گذر زمان تغییر نشانی داده یا از دسترس خارج شده باشند.
دیدگاه‌های این مقاله
پرسش‌ها، نقدها و تجربه‌های مرتبط با این مطلب پس از تأیید مدیر منتشر می‌شوند.