آموزش علائم داوری بسکتبال | علایم رسمی داوران Basketball FIBA

۱. چرا یادگیری علائم داوری بسکتبال مهم است؟

در بسکتبال، بازی بسیار سریع است و داور فرصت توضیح طولانی ندارد. به همین دلیل، هر علامت دست معنی مشخصی دارد. با دیدن علامت داور می‌توان فهمید:

• بازی به چه دلیل متوقف شده است؛
• خطا بوده یا تخلف؛
• توپ به کدام تیم داده می‌شود؛
• چند پرتاب آزاد باید انجام شود؛
• امتیاز قبول شده یا مردود است؛
• بازیکن شماره چند خطا کرده است؛
• بازی چگونه باید دوباره آغاز شود.

شناخت این علائم برای بازیکنان پایه، مربیان، داوران تازه‌کار، مسئولان میز، خبرنگاران ورزشی و حتی والدین بازیکنان بسیار مفید است.

۲. تفاوت خطا و تخلف در علائم داوری

در بسکتبال دو مفهوم مهم وجود دارد: Violation / تخلف و Foul / خطا.

تخلف معمولاً بدون برخورد غیرقانونی با حریف اتفاق می‌افتد؛ مثل رانینگ، دبل دریبل، ۳ ثانیه، ۵ ثانیه، ۸ ثانیه یا برگشت توپ به زمین دفاعی. در این حالت، داور معمولاً با کف دست باز توقف بازی را نشان می‌دهد.

خطا معمولاً به تماس غیرقانونی یا رفتار غیرورزشی مربوط است؛ مثل هل دادن، گرفتن، شارژ، بلاک غیرقانونی، هندچکینگ، خطای فنی یا خطای غیرورزشی. در خطا، داور معمولاً با مشت گره‌کرده توقف بازی برای خطا را اعلام می‌کند. در ضمیمه رسمی FIBA، توقف ساعت با کف دست باز، توقف ساعت برای خطا با مشت گره‌کرده و شروع ساعت با حرکت برشی دست مشخص شده است.

۳. توقف ساعت بازی | Stop the Clock

وقتی داور سوت می‌زند و می‌خواهد بازی متوقف شود، دست خود را بالا می‌برد. اگر توقف به دلیل تخلف یا موقعیت عادی باشد، داور معمولاً کف دست باز را بالا نگه می‌دارد.

معنی:
بازی متوقف شده و ساعت باید متوقف شود.

کاربرد:
اوت، تخلف، توپ مرده، توقف قانونی بازی.

۴. توقف ساعت برای خطا | Stop the Clock for Foul

وقتی داور خطا اعلام می‌کند، دست خود را با مشت گره‌کرده بالا می‌برد.

معنی:
خطا اتفاق افتاده و ساعت باید متوقف شود.

نکته آموزشی:
بازیکنان باید تفاوت کف دست باز و مشت گره‌کرده را بدانند. کف دست باز بیشتر برای توقف‌های عادی و تخلفات است، اما مشت گره‌کرده نشان‌دهنده خطاست.

۵. شروع ساعت بازی | Start the Clock

برای شروع دوباره ساعت، داور با دست حرکت برشی یا پایین‌آورنده انجام می‌دهد.

معنی:
بازی زنده شده و ساعت باید شروع شود.

این علامت معمولاً پس از پرتاب اوت، جامپ‌بال، لمس قانونی توپ در زمین یا شروع مجدد بازی دیده می‌شود. علائم ساعت بازی در قوانین رسمی FIBA در گروه «Game Clock Signals» آمده‌اند.

۶. علامت یک امتیاز | 1 Point

داور یک انگشت را بالا می‌آورد و با حرکت مچ، ثبت یک امتیاز را نشان می‌دهد.

کاربرد اصلی:
پرتاب آزاد موفق.

۷. علامت دو امتیاز | 2 Points

داور دو انگشت را بالا می‌آورد و با حرکت مچ، امتیاز دو امتیازی را تأیید می‌کند.

کاربرد اصلی:
شوت موفق از داخل خط سه‌امتیازی.

۸. علامت سه امتیاز | 3 Points

برای شوت سه‌امتیازی، داور سه انگشت را بالا می‌برد. اگر شوت در حال انجام باشد، معمولاً یک دست بالا می‌رود؛ اگر شوت موفق باشد، داور با هر دو دست سه امتیاز را تأیید می‌کند.

معنی:
یک دست: تلاش برای شوت سه‌امتیازی
دو دست: شوت سه‌امتیازی موفق

در قوانین FIBA، علائم ۱ امتیاز، ۲ امتیاز و ۳ امتیاز در بخش Scoring آمده‌اند.

۹. تعویض | Substitution

داور دو ساعد خود را به شکل ضربدر مقابل بدن قرار می‌دهد.

معنی:
درخواست تعویض ثبت شده یا فرصت تعویض ایجاد شده است.

۱۰. دعوت بازیکن به داخل زمین | Beckoning-in

داور با کف دست باز، بازیکن ذخیره را به سمت زمین دعوت می‌کند.

معنی:
بازیکن ذخیره اجازه ورود به زمین را دارد.

۱۱. تایم‌اوت | Charged Time-out

داور با دو دست شکل حرف T را نشان می‌دهد و معمولاً با انگشت اشاره درخواست تایم‌اوت را مشخص می‌کند.

معنی:
تایم‌اوت قانونی برای یکی از تیم‌ها اعلام شده است.

۱۲. تایم‌اوت رسانه‌ای | Media Time-out

در مسابقاتی که تایم‌اوت رسانه‌ای وجود دارد، داور دو دست را باز می‌کند و با مشت‌های بسته علامت مربوط را نشان می‌دهد.

علائم تعویض، دعوت بازیکن، تایم‌اوت و تایم‌اوت رسانه‌ای در ضمیمه رسمی FIBA زیر عنوان Substitution and Time-out آمده‌اند.

۱۳. لغو امتیاز یا لغو بازی | Cancel Score / Cancel Play

داور دست‌ها را به شکل قیچی یا حرکت ضربدری مقابل سینه حرکت می‌دهد.

معنی:
گل قبول نیست یا ادامه بازی/حرکت قبلی لغو شده است.

مثال:
توپ بعد از پایان زمان شوت شده، بازیکن قبل از شوت تخلف کرده یا خطا قبل از گل اتفاق افتاده است.

۱۴. شمارش قابل مشاهده | Visible Count

داور با حرکت کف دست شمارش را نشان می‌دهد.

کاربرد:
۵ ثانیه پرتاب اوت، ۵ ثانیه دفاع نزدیک، یا سایر شمارش‌هایی که باید برای بازیکنان قابل مشاهده باشد.

۱۵. ارتباط و تأیید | Communication

داور با علامت شست رو به بالا، ارتباط یا تأیید را نشان می‌دهد.

کاربرد:
تأیید با داور دیگر، میز داوران یا اعلام اینکه پیام دریافت شده است.

۱۶. ریست شات‌کلاک | Shot Clock Reset

داور با چرخاندن دست و انگشت اشاره، ریست شدن ساعت شوت را نشان می‌دهد.

معنی:
شات‌کلاک باید دوباره تنظیم شود.

۱۷. جهت بازی یا اوت | Direction of Play / Out-of-Bounds

داور دست خود را موازی خط کناری در جهت حمله تیم صاحب توپ نشان می‌دهد.

معنی:
مالکیت توپ برای این تیم است و بازی باید از این جهت ادامه پیدا کند.

۱۸. توپ مشترک یا جامپ‌بال | Held Ball / Jump Ball Situation

داور ابتدا علامت شست‌ها را نشان می‌دهد و سپس جهت بازی را بر اساس فلش مالکیت تناوبی مشخص می‌کند.

معنی:
توپ مشترک اعلام شده و ادامه بازی بر اساس قانون مالکیت تناوبی انجام می‌شود.

این گروه از علائم در بخش Informative قوانین رسمی FIBA آمده است.

۱۹. رانینگ یا گام | Travelling

داور دو مشت خود را جلوی بدن می‌چرخاند.

معنی:
بازیکن با توپ بیش از حد مجاز قدم برداشته یا پای محور را غیرقانونی جابه‌جا کرده است.

مثال:
بازیکن پس از دریافت توپ، بدون دریبل قدم اضافه بردارد.

۲۰. دبل دریبل | Double Dribbling

داور با یک دست حرکت ضربه زدن یا دریبل را نشان می‌دهد.

معنی:
بازیکن پس از قطع دریبل، دوباره دریبل کرده است.

۲۱. حمل توپ | Carrying the Ball

داور کف دست را نیم‌چرخش می‌دهد.

معنی:
بازیکن توپ را از زیر گرفته یا دست خود را زیر توپ برده و سپس دریبل را ادامه داده است.

۲۲. تخلف ۳ ثانیه | 3 Seconds

داور با حرکت دست و نشان دادن سه انگشت، تخلف ۳ ثانیه را اعلام می‌کند.

معنی:
بازیکن حمله بیش از حد مجاز در منطقه رنگی حریف مانده است.

۲۳. تخلف ۵ ثانیه | 5 Seconds

داور پنج انگشت را نشان می‌دهد.

کاربرد:
پرتاب اوت بیش از ۵ ثانیه، نگه‌داشتن توپ تحت دفاع نزدیک یا شرایط مشابه.

۲۴. تخلف ۸ ثانیه | 8 Seconds

داور هشت انگشت را نشان می‌دهد.

معنی:
تیم نتوانسته توپ را در زمان مجاز از زمین دفاعی به زمین حمله منتقل کند.

۲۵. تخلف شات‌کلاک | Shot Clock Violation

داور انگشتان را به شانه نزدیک می‌کند.

معنی:
زمان حمله تمام شده و تیم مالک توپ در زمان مجاز اقدام قانونی به شوت نکرده است.

۲۶. برگشت توپ به زمین دفاعی | Ball Returned to Backcourt

داور دست خود را مقابل بدن حرکت می‌دهد.

معنی:
تیم حمله پس از کنترل توپ در زمین حمله، توپ را به‌صورت غیرقانونی به زمین دفاعی برگردانده است.

۲۷. ضربه عمدی با پا یا بلاک توپ با پا | Deliberate Kick or Block of the Ball

داور به پا اشاره می‌کند.

معنی:
بازیکن عمداً با پا یا ساق پا مسیر توپ را قطع کرده است.

۲۸. گل‌تندینگ یا تداخل با سبد | Goaltending / Basket Interference

داور انگشت را به شکل چرخشی بالای دست دیگر حرکت می‌دهد.

معنی:
توپ در مسیر غیرقانونی لمس شده یا بازیکن به‌صورت غیرقانونی با سبد، حلقه یا توپ در اطراف سبد تداخل کرده است.

علائم تخلفات از جمله Travelling، Double Dribble، Carrying، ۳ ثانیه، ۵ ثانیه، ۸ ثانیه، شات‌کلاک، برگشت توپ، ضربه عمدی با پا و تداخل با سبد در بخش Violations قوانین FIBA آمده‌اند.

پس از خطا، داور باید به میز داوران اعلام کند که خطا مربوط به کدام بازیکن بوده است. برای این کار، شماره بازیکن با انگشتان دست نشان داده می‌شود.

در FIBA، بازیکنان می‌توانند شماره‌هایی مانند ۰، ۰۰ و شماره‌های بالاتر داشته باشند. داور برای شماره‌های ۱ تا ۵ از یک دست، برای شماره‌های ۶ تا ۱۰ از ترکیب دو دست، و برای شماره‌های بالاتر ابتدا رقم دهگان و سپس رقم یکان را نشان می‌دهد. نمونه‌هایی مانند شماره ۱۶، ۲۴، ۴۰، ۶۲، ۷۸ و ۹۹ نیز در ضمیمه رسمی FIBA نمایش داده شده‌اند.

نکته آموزشی:
بازیکنان و مربیان باید پس از اعلام خطا، به علامت شماره بازیکن توجه کنند تا بدانند خطا به چه کسی ثبت شده است.

۲۹. گرفتن | Holding

داور مچ دست را می‌گیرد.

معنی:
بازیکن حریف را گرفته و مانع حرکت آزاد او شده است.

۳۰. بلاک یا اسکرین غیرقانونی | Blocking / Illegal Screen

داور دو دست را روی کمر یا لگن قرار می‌دهد.

معنی:
بازیکن مسیر حریف را به شکل غیرقانونی بسته یا اسکرین غیرقانونی انجام داده است.

۳۱. هل دادن یا شارژ بدون توپ | Pushing / Charging without the Ball

داور حرکت هل دادن را با دو دست نشان می‌دهد.

معنی:
بازیکن حریف را هل داده یا بدون توپ برخورد غیرقانونی ایجاد کرده است.

۳۲. هندچکینگ | Handchecking

داور کف دست را جلو می‌برد و حرکت تماس با دست را نشان می‌دهد.

معنی:
مدافع با دست یا ساعد، بازیکن صاحب توپ یا بازیکن در حال حرکت را کنترل یا محدود کرده است.

۳۳. استفاده غیرقانونی از دست‌ها | Illegal Use of Hands

داور به مچ ضربه می‌زند.

معنی:
بازیکن با دست، تماس غیرقانونی با حریف ایجاد کرده است.

۳۴. شارژ با توپ | Charging with the Ball

داور مشت گره‌کرده را به کف دست دیگر می‌زند.

معنی:
بازیکن صاحب توپ با مدافع قانونی برخورد غیرقانونی کرده است.

۳۵. تماس غیرقانونی با دست | Illegal Contact to the Hand

داور کف دست را به ساعد دیگر می‌زند.

معنی:
تماس غیرقانونی با دست بازیکن حریف رخ داده است.

۳۶. هوکینگ | Hooking

داور ساعد را به عقب حرکت می‌دهد.

معنی:
بازیکن با دست یا بازو، حریف را قلاب کرده و مسیر او را محدود کرده است.

۳۷. سیلندر غیرقانونی | Illegal Cylinder

داور دو دست باز را به صورت عمودی بالا و پایین حرکت می‌دهد.

معنی:
بازیکن وارد فضای قانونی بدن حریف شده یا قانون سیلندر را رعایت نکرده است.

۳۸. تاب دادن بیش از حد آرنج | Excessive Swinging of Elbow

داور حرکت آرنج به عقب یا اطراف را نشان می‌دهد.

معنی:
بازیکن آرنج خود را به شکل خطرناک یا بیش از حد حرکت داده است.

۳۹. ضربه به سر | Hit to the Head

داور تماس با سر را نشان می‌دهد.

معنی:
تماس غیرقانونی با سر بازیکن رخ داده است.

۴۰. خطای تیم صاحب توپ | Foul by Team in Control of the Ball

داور مشت گره‌کرده را به سمت سبد تیم خطاکار نشان می‌دهد.

معنی:
خطا توسط تیمی انجام شده که کنترل توپ را در اختیار داشته است.

۴۱. خطا در حال شوت | Foul on the Act of Shooting

داور با مشت گره‌کرده خطا را اعلام می‌کند و سپس تعداد پرتاب‌های آزاد را نشان می‌دهد.

معنی:
بازیکن هنگام اقدام به شوت خطا گرفته است.

۴۲. خطا نه در حال شوت | Foul Not on the Act of Shooting

داور با مشت گره‌کرده خطا را اعلام می‌کند و سپس به زمین بازی اشاره می‌کند.

معنی:
خطا رخ داده اما بازیکن در حال اقدام شوت نبوده است.

۴۳. پاس پس از خطا | Pass-off After Foul

داور دو دست باز را به سمت کنار حرکت می‌دهد.

معنی:
بازیکن پس از وقوع خطا، توپ را پاس داده و ادامه حرکت شوت محسوب نمی‌شود.

علائم انواع خطاها از Holding تا Pass-off after Foul در ضمیمه رسمی FIBA آمده‌اند.

۴۴. خطای دوطرفه | Double Foul

داور دو مشت گره‌کرده را هم‌زمان بالا می‌برد و حرکت موجی انجام می‌دهد.

معنی:
دو بازیکن از دو تیم تقریباً هم‌زمان روی هم خطا کرده‌اند.

۴۵. خطای فنی | Technical Foul

داور با دو دست شکل حرف T را نشان می‌دهد.

معنی:
رفتار غیرورزشی، اعتراض نامناسب، تأخیر عمدی، بی‌احترامی یا تخلف رفتاری رخ داده است.

۴۶. خطای غیرورزشی | Unsportsmanlike Foul

داور مچ دست را بالای سر می‌گیرد.

معنی:
خطایی انجام شده که با روح بازی و تلاش قانونی برای توپ هماهنگ نیست.

۴۷. خطای دیسکالیفه | Disqualifying Foul

داور هر دو مشت را بالا می‌برد.

معنی:
بازیکن، مربی یا عضو نیمکت از ادامه مسابقه اخراج می‌شود.

۴۸. تمارض یا وانمود کردن به خطا | Fake a Foul

داور ساعد را دو بار پایین می‌آورد.

معنی:
بازیکن با بزرگ‌نمایی یا وانمود کردن، تلاش کرده داور را به اعلام خطا وادار کند.

۴۹. عبور غیرقانونی از خط در پرتاب اوت | Illegal Boundary Line Crossing on a Throw-in

داور دست را موازی خط مرزی حرکت می‌دهد.

معنی:
در شرایط خاص، بازیکن هنگام پرتاب اوت از خط مرزی به‌صورت غیرقانونی عبور کرده یا فضای قانونی رعایت نشده است.

۵۰. بازبینی ویدئویی | IRS Review

داور با انگشت اشاره حرکت چرخشی نشان می‌دهد.

معنی:
صحنه باید با سیستم بازبینی ویدئویی بررسی شود؛ البته فقط در مسابقاتی که IRS استفاده می‌شود.

۵۱. چلنج سرمربی | Head Coach’s Challenge

داور درخواست چلنج سرمربی را با علامت مشخص تأیید می‌کند.

معنی:
سرمربی درخواست بازبینی صحنه داده و داور آن را دریافت و تأیید کرده است.

علائم خطاهای ویژه، سیستم بازبینی ویدئویی و Head Coach’s Challenge در ضمیمه رسمی قوانین ۲۰۲۴ FIBA نمایش داده شده‌اند.

پس از اعلام خطا، داور باید موضوع را به میز داوران گزارش کند. ترتیب استاندارد آموزشی معمولاً این‌گونه است:

1. اعلام شماره بازیکن خطاکار؛
2. اعلام نوع خطا؛
3. اعلام جریمه یا نحوه ادامه بازی.

برای مثال، اگر بازیکن شماره ۸ هنگام شوت دو امتیازی روی حریف خطا کند، داور ابتدا شماره ۸ را نشان می‌دهد، سپس نوع خطا را اعلام می‌کند و بعد تعداد پرتاب‌های آزاد را مشخص می‌کند.

در قوانین FIBA برای گزارش جریمه خطا به میز، علائمی مانند «بعد از خطا بدون پرتاب آزاد»، «بعد از خطای تیم صاحب توپ»، «یک پرتاب آزاد»، «دو پرتاب آزاد» و «سه پرتاب آزاد» مشخص شده است.

۵۲. یک پرتاب آزاد

داور یک انگشت را نشان می‌دهد.

۵۳. دو پرتاب آزاد

داور دو انگشت را نشان می‌دهد.

۵۴. سه پرتاب آزاد

داور سه انگشت را نشان می‌دهد.

در اجرای پرتاب‌های آزاد، داور فعال و داور غیرفعال علائم مخصوص خود را دارند. داور فعال تعداد پرتاب‌ها را به بازیکن و بازیکنان اطراف منطقه نشان می‌دهد و داور دیگر نیز برای هماهنگی با میز و بازیکنان، تعداد پرتاب‌ها را تأیید می‌کند. این علائم در بخش Administering Free Throws قوانین رسمی FIBA آمده‌اند.

برای یادگیری بهتر، علائم را به جای حفظ کردن پراکنده، در چند خانواده یاد بگیرید:

خانواده اول: ساعت و توقف بازی
کف دست باز، مشت گره‌کرده، شروع ساعت.

خانواده دوم: امتیازها
۱ امتیاز، ۲ امتیاز، ۳ امتیاز.

خانواده سوم: مدیریت بازی
تعویض، تایم‌اوت، لغو گل، جهت بازی، جامپ‌بال.

خانواده چهارم: تخلفات
رانینگ، دبل دریبل، حمل توپ، ۳ ثانیه، ۵ ثانیه، ۸ ثانیه، شات‌کلاک، برگشت توپ.

خانواده پنجم: خطاها
هل دادن، گرفتن، شارژ، بلاک، هندچکینگ، خطای فنی، غیرورزشی و دیسکالیفه.

یکی از اشتباهات رایج این است که بازیکن با دیدن سوت داور، فوراً تصور می‌کند خطا اعلام شده؛ در حالی که ممکن است تخلف باشد. تفاوت اصلی در علامت اولیه داور است: کف دست باز معمولاً نشانه توقف برای تخلف یا وضعیت عادی است، اما مشت گره‌کرده نشانه خطاست.

اشتباه دیگر، بی‌توجهی به جهت دست داور است. پس از تخلف یا اوت، جهت دست داور مشخص می‌کند توپ متعلق به کدام تیم است. همچنین در خطاها، بازیکنان باید به شماره‌ای که داور به میز نشان می‌دهد دقت کنند، چون خطا به همان بازیکن ثبت می‌شود.

برای درک درست علائم در لینک آموزش فیلم را تماشا کنید.